Cengiz Aytmatov

Kırgız edebiyatı söz konusu olduğunda akla gelen en önemli isim hiç şüphesiz Cengiz Aytmatov’dur. Sovyet yönetici Stalin’in Türkistan coğrafyasında yaşayan Müslüman Türklere uyguladığı zulmün birebir şahidi olan ve eserlerinde buna dair pek çok ipucuna yer veren Aytmatov, Kırgız Türklerinin dünyaca tanınmasında önemli katkılarda bulunmuş, kitapları 170’den fazla dile çevrilerek globalde büyük bir okuyucu kitlesine ulaşmıştır. Bizler bu yazımızda Cengiz Aytmatov’un hayatı hakkında kısaca bilgiler vereceğiz.

Cengiz Aytmatov, 12 Aralık 1928’de Kırgızistan’a bağlı Talas eyaletinin bir köyü olan Şeker’de dünyaya geldi. Babası Moskova’da devlet memuru olan Törekul, annesi ise eğitimli bir Tatar kadını olan Nagima Hanım’dır. İlk öğrenimine 1935 yılında Moskova’da başlayıp burada Rusça öğrenen Aytmatov, çıkan karışıklıklar sebebiyle iki yıl sonra Şeker’e geri dönmek zorunda kaldı. Baba Törekul, vatan hainliği suçlamasıyla Stalin tarafından kurşuna dizilerek öldürülmüş, ailesi uzun bir müddet kendisinin vefatından haberdar olamamıştır. Nagima Hanım Cengiz Aytmatov dahil beş oğlunu Şeker’de büyütmüştür.

Aytmatov, eğitim hayatına 1938 yılında taşındığı Krovskoye’deki Rus yatılı bölge okulunda devam etti. 2. Dünya Savaşı’nın şiddetlendiği 1942 yılında okulu bırakarak kolhoz sekreteri oldu. Savaş süreci boyunca vergi memurluğu ve Rusça öğretmenliği yapan Aytmatov, savaşın sona ermesinin ardından 1946 yılında taşındığı Cambul’da Veteriner Teknik Okulu’na girdi. Burada yazım hayatına adım atarak şiirler ve hikayeler kaleme alıp çeviri çalışmaları yaptı. Yükseköğrenimini 1953 yılında Bişkek’teki Tarım Enstitüsü’nde tamamladı. 1956-1958 yılları arasında Moskova’daki Maksim Gorki Enstitüsü’nde edebi kurslara katılmasının ardından 1958’de Moskova Üniversitesi Edebiyat Fakütesi’ne girdi. Aynı yıl Sovyet Komünist Partisi’ne ve Yazarlar Birliği’ne üyeliği kabul edildi. 1966’da SSCB Yüksek Sovyet'i üyeliği, 1967'de SSCB Yazarlar Birliği Yürütme Kurulu üyeliği kabul edilen Aytmatov, hem SSCB bünyesinde hem de -eserlerinin yabancı dillere çevrilip globalleşmesiyle birlikte- farklı ülkelerde pek çok ödüle layık görüldü. 1985-1991 yılları arasında Sovyet Yazarlar Birliği sekreterliği ve Sovyet Parlamentosu Kültür ve Ulusal Diller Komitesi başkanlığı yapan Cengiz Aytmatov, dönemin devlet başkanı Gorbaçov’a danışmanlık yapan beş kişiden biriydi. 1996’da UNESCO temsilciliğine tayin edilen yazar, son yıllarında Kırgızistan Meclisi'nde Talas Bölgesi milletvekilliği ve Kırgızistan'ın Benelüks Devletleri büyükelçiliği yaptı.

Cengiz Aytmatov, 2008 yılında yakalandığı böbrek yetmezliği hastalığının sonucunda, 10 Haziran günü, tedavi gördüğü Almanya'nın Nürnberg kentindeki bir hastanede vefat etti. Yapılan bir törenle -içerisinde babasıyla birlikte birçok aydının kabrinin de bulunduğu- Bişkek’teki Ata Beyit’te defnedildi.  

Eserlerini Kırgızca ve Rusça kaleme alan Aytmatov, bunlar içerisinde; aşk, dostluk, savaş şartları ve zorlukları gibi konulara değinmiştir. 2. Dünya Savaşı döneminde henüz küçük bir çocuk olduğundan cephe arkasında kadınların ne tür mücadeleler verdiğine yakinen şahit olmuş; Cemile, Yüz Yüze ve İlk Öğretmenim gibi eserlerinde Kırgız kadınlarının toplumsal konumlarını analiz etmiştir. İnsan ve tabiat ilişkisi, modernleşmenin toplum üzerindeki etkileri, kültürel kimlik arayışı gibi mevzular da Cengiz Aytmatov’un eserlerinde sıklıkla rastlanan ve sembolik anlatımlarla desteklenen unsurlardır.

Cengiz Aytmatov’un kaleme aldığı eserler şunlardır: 

• Dağlar Devrildiğinde, Ebedi Nişanlı (2007), Darağacı, Dişi kurdun Rüyaları (1988), Gün Olur Asra Bedel (1980), Fuji-Yama, Fuji Dağının Tepesi (1973), Beyaz Gemi (1970), Selvi Boylum Al Yazmalım (1970), Elveda, Gülsarı! (1966), Dağlar ve Steplerden Masallar (1963), İlk Öğretmenim (1962), Cemile (1958), Yüzyüze (1957), Zorlu Geçit (1956), Toprak Ana, Cengiz Han'a Küsen Bulut, Çocukluğum, Kızıl Elma (Hikaye), Hiroşimalar Olmasın, İlk Turnalar, GülSarı, Deniz Kıyısında Koşan Ala Köpek, Sultan Murat, Dişi Kurdun Rüyaları, Kassandra Damgası (2013).

Hümanur Çınar

KAYNAKÇA:

• DIYKANBAYEVA, Mayramgül. “Hatıralar Işığında Cengiz Aytmatov Ve Eserleri”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, S: 4/1, 2015, s.169-188.

• KAHRAMAN, Alim. Cengiz Aytmatov, TDV İslam Ansiklopedisi, C: EK-1, Ankara 2020, s.147-149.

• SHAMUDİNOVA, Alina. “Cengiz Aytmatov’un Eserlerinde Kadın ve Toplum: Yüz Yüze, İlk Öğretmenim, Cemile”, bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(9), 2024, s.140-157.